Khương Vọng 01
Senior Member
Không gian mạng giúp mở rộng chưa từng có quyền được nói, được biết, được tham gia và phản biện của mỗi người dân.
Nhưng khi một lời buộc tội có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trước khi sự thật được kiểm chứng, khi những tài khoản ảo tạo ra cảm giác về một "ý chí số đông", mạng xã hội cũng có nguy cơ biến thành "tòa án dư luận" - nơi con người bị kết án bằng cảm xúc, định kiến và thuật toán. Bảo vệ tự do ngôn luận vì thế không chỉ là bảo vệ quyền lên tiếng, mà còn là xây dựng văn hóa trách nhiệm, bảo vệ sự thật, phẩm giá con người và niềm tin xã hội.
Khi một cú nhấp chuột có thể trở thành một bản án
Chưa bao giờ mỗi người bình thường lại có khả năng phát ngôn trước một công chúng rộng lớn như hôm nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dân có thể phản ánh bất cập, nêu chính kiến, giám sát hoạt động công quyền, bảo vệ người yếu thế hoặc kêu gọi cộng đồng cùng hành động. Không gian mạng, ở ý nghĩa tích cực nhất, đã mở rộng không gian dân chủ và tạo thêm những kênh để nhân dân tham gia công việc chung của đất nước.
Nhiều vụ việc tiêu cực được phát hiện từ phản ánh của người dân; nhiều phận đời được cộng đồng nâng đỡ; nhiều chính sách được nhìn nhận đầy đủ hơn từ những ý kiến có trách nhiệm. Vì vậy, sẽ là sai lầm nếu đồng nhất phản biện với chống đối. Phản biện chân chính giúp xã hội tự sửa chữa và giúp cơ quan công quyền nhận rõ hơn khoảng cách giữa chính sách với cuộc sống.
Giáo dục công dân số phải được thực hiện từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng để xây dựng văn hóa trách nhiệm trên không gian mạng
Ảnh: Vũ Quốc Đoan
Nhưng chính ở nơi quyền phát ngôn được mở rộng ấy, một nghịch lý đang xuất hiện: Khả năng lan truyền của lời nói tăng nhanh hơn năng lực chịu trách nhiệm về lời nói. Một người có thể đưa ra cáo buộc trong vài phút, nhưng người bị cáo buộc có khi mất nhiều tháng để khôi phục danh dự. Một đoạn video bị cắt khỏi bối cảnh, một bức ảnh cũ gắn với sự kiện mới, một lời kể chỉ có một phía, nếu được đồng loạt chia sẻ, rất dễ trở thành "sự thật" trong tâm trí đám đông.
"Tòa án dư luận" hình thành từ cơ chế ấy. Nó không có hồ sơ đầy đủ, không có tranh tụng, không có nguyên tắc kiểm tra chứng cứ và cũng không cho người bị buộc tội cơ hội bình đẳng để tự bảo vệ. Ở đó, cảm xúc chạy nhanh hơn lý trí, phẫn nộ chạy nhanh hơn xác minh, bản án có trước quá trình tìm hiểu. Người ta không còn hỏi "điều này có đúng không?" mà chuyển rất nhanh sang câu hỏi "phải trừng phạt người này như thế nào?".
Trong một phiên tòa thực sự, chứng cứ phải được thu thập, kiểm tra, đánh giá; người bị cáo buộc có quyền giải trình, tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; phán quyết phải dựa trên pháp luật. Trong "tòa án dư luận", một bức ảnh có thể thay cho chứng cứ, một lời đồn có thể thay cho kết luận, số lượt chia sẻ có thể được xem như biểu quyết về sự có tội. Sự im lặng bị diễn giải là thừa nhận; lời giải thích chậm trễ bị coi là quanh co; người chưa vội lên án cũng có thể bị quy kết là bao che.
Đáng lo hơn, "tòa án dư luận" không phải lúc nào cũng hình thành tự phát. Nó có thể được tổ chức và khuếch đại có chủ đích. Một số trang, nhóm ban đầu đăng nhiều nội dung tích cực để tạo dựng uy tín, sau đó từng bước lồng ghép suy diễn, cắt xén ngữ cảnh, đánh tráo khái niệm, trộn một phần sự thật với nhiều phần phỏng đoán. Tài khoản ảo, bình luận chuẩn bị sẵn, quảng cáo trả phí và chia sẻ chéo tạo ra ấn tượng rằng một kết luận nào đó đã được toàn xã hội thừa nhận.
Ở đây cần phân biệt dư luận xã hội với dư luận được chế tạo. Dư luận chân chính hình thành từ sự quan tâm tự nhiên, từ trao đổi đa chiều và quá trình thông tin được bổ sung. Dư luận được chế tạo dựa trên sự lặp lại, chọn lọc thông tin và hiệu ứng đám đông. Một nghìn tài khoản không nhất thiết là một nghìn con người; một triệu lượt xem không đồng nghĩa với một triệu người đồng tình. Thuật toán chỉ cho biết điều gì giữ người dùng ở lại lâu hơn, chứ không thể tự mình xác lập chân lý hay công lý.
Đây là đặc điểm rất đáng suy nghĩ của thời đại số. Trước đây, một tin đồn thường chỉ lưu truyền trong một cộng đồng nhỏ và có thể mất dần theo thời gian. Ngày nay, một thông tin sai có thể vượt qua mọi ranh giới địa lý trong vài giờ, được sao chép trên hàng nghìn tài khoản và tồn tại rất lâu trong các công cụ tìm kiếm. Lời cải chính có thể xuất hiện sau đó, nhưng thường không bao giờ đạt được tốc độ và phạm vi lan truyền như thông tin sai ban đầu.
Thực tế cho thấy tin sai sự thật có thể xuất hiện trong những vấn đề rất gần gũi. Tháng 2.2025, một trường hợp bị xử lý vì đăng thông tin sai về việc sáp nhập tỉnh, thành lên trang cá nhân và các hội nhóm. Tháng 3.2026, một số tài khoản ảo dựng chuyện trẻ em bị bắt cóc, sử dụng hình ảnh và địa chỉ không có thật để kêu gọi cộng đồng chia sẻ. Xác minh của cơ quan chức năng cho thấy không hề có những vụ việc như nội dung đăng tải.
Điều đáng suy nghĩ là tin giả thường không xuất hiện với bộ mặt xấu xa rõ ràng. Nó đánh vào lòng thương người, sự lo lắng cho trẻ em, tâm lý quan tâm đến chính sách hoặc mong muốn bảo vệ lẽ phải. Chính vì khoác chiếc áo đạo đức nên nó càng dễ được tin và chia sẻ. Nhiều người tham gia lan truyền thông tin sai không hẳn vì động cơ xấu, mà vì nghĩ rằng mình đang làm một việc tốt. Nhưng lòng tốt thiếu tỉnh táo vẫn có thể trở thành phương tiện cho sự giả dối.
Hậu quả của "tòa án dư luận" không dừng ở một cá nhân. Khi một người bị bôi nhọ, gia đình, cơ quan và đồng nghiệp của họ cũng có thể bị kéo vào vòng xoáy. Khi một doanh nghiệp bị tung tin thất thiệt, người lao động và khách hàng có thể gánh chịu hậu quả. Bộ Công an nhận định các hành vi phát tán thông tin sai sự thật, xâm phạm đời tư, vu khống và bôi nhọ trên không gian mạng đang ngày càng tinh vi, gây thiệt hại cả về vật chất, uy tín, danh dự và tâm lý của người bị hại.
Có những người dù sau đó được cơ quan có thẩm quyền xác định không vi phạm vẫn phải sống rất lâu với những dấu vết của lời cáo buộc trên mạng. Tên tuổi, hình ảnh, gia đình và quá khứ của họ đã bị phơi bày. Một kết luận chính thức có thể khép lại vụ việc về mặt pháp lý, nhưng chưa chắc khép lại được những tổn thương về tinh thần. Trong thế giới số, việc phục hồi danh dự thường khó khăn hơn rất nhiều so với việc hủy hoại danh dự.
Sâu xa hơn, điều bị bào mòn là niềm tin xã hội. Khi công chúng liên tục chứng kiến những "sự thật nóng" rồi lại phải đọc đính chính, người dân có thể tin quá dễ dàng hoặc không còn tin vào bất cứ điều gì. Khi sự thật và giả dối bị đặt ngang hàng như hai "quan điểm", xã hội mất nền tảng chung để đối thoại.
Từ 'tòa án dư luận' đến văn hóa trách nhiệm trên không gian số
Không gian mạng giúp mở rộng chưa từng có quyền được nói, được biết, được tham gia và phản biện của mỗi người dân.
thanhnien.vn
