Khi kỷ nguyên tăng trưởng đuổi kịp của Trung Quốc dần kết thúc, các chuyên gia cảnh báo rằng những vấn đề sâu sắc trong văn hóa nghiên cứu và các động lực thể chế có thể cản trở tham vọng trở thành cường quốc dẫn đầu về đổi mới khoa học của nước này .
Trong một cuộc đối thoại được tổ chức tại Học viện Khoa học Tự nhiên Thượng Hải (SANS) tháng trước, các học giả hàng đầu đã thảo luận về những thách thức mà Trung Quốc đang phải đối mặt với Kevin Kelly, tổng biên tập sáng lập của tạp chí Wired.
Lu Bai, một nhà thần kinh học và chủ tịch của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Trung Quốc (SANS), nhận xét rằng Trung Quốc đã có thể sử dụng những tiến bộ khoa học của phương Tây để đạt được những bước tiến nhanh chóng trong nhiều lĩnh vực trong nhiều thập kỷ, nhưng mô hình đuổi kịp này đang trở nên kém hiệu quả hơn.
Theo bản ghi cuộc đối thoại được đăng tải ngày 27 tháng 7 trên The Intellectual, một tài khoản mạng xã hội do ông đồng sáng lập, Lu cho biết: “Con đường đang thu hẹp lại vì hai lý do: thứ nhất, sự phản kháng từ môi trường bên ngoài ngày càng gia tăng; thứ hai, Trung Quốc đã đạt đến giai đoạn mà không còn nhiều thứ để sao chép một cách đơn thuần nữa”.
Ông Lu cho biết các học giả đã xác định hệ thống thể chế cứng nhắc của Trung Quốc, vốn ưu tiên các chỉ số hơn sự sáng tạo, và sự phục tùng quyền lực ăn sâu bám rễ là những thách thức cốt lõi đang làm chậm đà phát triển công nghệ và khoa học của đất nước.
Được thành lập vào năm 2024, SANS là một viện nghiên cứu độc lập, phi lợi nhuận, cung cấp hỗ trợ ổn định và lâu dài cho các nhà khoa học. Tổ chức này, dưới sự giám sát của chính quyền Thượng Hải, là một phần trong nỗ lực của thành phố nhằm phát triển khu vực thí điểm nghiên cứu cơ bản .
“Nghiên cứu cơ bản là nguồn gốc của toàn bộ hệ thống khoa học và là công tắc chính cho mọi vấn đề công nghệ”, Chủ tịch Tập Cận Bình phát biểu tại một hội thảo ở Thượng Hải hồi tháng Tư. Sự kiện này tập trung vào việc tăng cường nghiên cứu cơ bản của đất nước để thúc đẩy sự tự chủ về công nghệ.
Ông Tập Cận Bình lập luận rằng “sự đổi mới mang tính đột phá và sáng tạo” ngày càng trở nên quan trọng trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu.
Bắc Kinh đã đặt đổi mới sáng tạo làm ưu tiên hàng đầu trong kế hoạch 5 năm lần thứ 15, bản kế hoạch chiến lược của đất nước đến năm 2030.
Tuy nhiên, việc thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tế vẫn còn là một thách thức.
Ông Lu cho biết các chỉ số hiệu suất chính (KPI) định hình cách thức hoạt động của các tổ chức học thuật và nghiên cứu Trung Quốc, với sự thành công được đánh giá chủ yếu thông qua các kết quả định lượng như bằng sáng chế và ấn phẩm, đặc biệt là trên các tạp chí hàng đầu .
Đối với các nhà khoa học, đạt được những mục tiêu này có thể dẫn đến các khoản tài trợ nghiên cứu lớn hơn, thu nhập cao hơn và các vị trí cao cấp hơn.
“Theo thời gian, các chỉ số KPI đã trở thành cây gậy chỉ huy, bóp nghẹt nghiêm trọng không gian cho sự đổi mới và sáng tạo”, ông Lu cho biết.
Lu cho rằng công trình nghiên cứu thực sự mang tính đột phá không thể chỉ được đánh giá bằng các chỉ số, và lưu ý rằng hệ thống dựa trên KPI khiến cho việc nghiên cứu mang tính đột phá trở nên khó khăn, vì nó không cho phép nhà nghiên cứu dành nhiều năm để giải quyết một vấn đề cơ bản duy nhất mà không phải lo lắng về vấn đề kinh phí.
Ông cho rằng việc theo đuổi không ngừng nghỉ việc công bố bài báo trên các tạp chí hàng đầu và các ấn phẩm học thuật là một “động lực phi lý” và rằng “khoa học nên được thúc đẩy bởi sự tò mò, trí tưởng tượng, mong muốn giải quyết vấn đề và thậm chí là tầm nhìn cứu rỗi nhân loại”.
Chủ tịch SANS cho biết một hạn chế khác xuất phát từ văn hóa truyền thống Trung Quốc, vốn đề cao thứ bậc và sự tôn trọng hơn là tư duy phản biện, tranh luận cởi mở và đặt câu hỏi về những quan niệm đã được thiết lập.
Kelly cũng đồng tình với quan điểm này, chỉ ra rằng việc đối phó với thất bại vẫn là một thách thức. Ông đề nghị các nhà nghiên cứu Trung Quốc nên học cách “thất bại để tiến lên” và rút ra bài học từ những thất bại.
Nhà thần kinh học kiêm thành viên SANS, Wang Liping, phát biểu tại sự kiện rằng, mặc dù sự hỗ trợ từ cấp trên có thể mang lại tiến bộ trong các lĩnh vực được xác định rõ ràng, nhưng nó lại thu hẹp phạm vi nghiên cứu và kìm hãm sự đa dạng, vốn là một nút thắt quan trọng trong cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Trung Quốc và Mỹ.
Ông Wang cho biết, việc thiết lập chương trình nghị sự tập trung thường khiến các nhà nghiên cứu và doanh nhân chỉ tuân theo những ưu tiên chính thức. Để phá vỡ sự tuân thủ này, ông Wang nhấn mạnh sự cần thiết của các nguồn tài trợ đa dạng – đặc biệt là bên ngoài giới khoa học – để trao quyền cho các nhà khoa học có những ý tưởng độc đáo.
Để thúc đẩy hơn nữa sự đa dạng về nhận thức này, Kelly đề xuất Trung Quốc nên đón nhận nhập cư như một giải pháp lâu dài. Việc chào đón những cá nhân có nền tảng văn hóa hoàn toàn khác biệt sẽ buộc hệ thống phải tạo ra những ý tưởng khác nhau, Kelly nói.
Hong Bo, giáo sư kỹ thuật y sinh tại Đại học Thanh Hoa, mô tả sự tiến bộ công nghệ của Trung Quốc giống như sự hoàn thiện kỹ thuật – chuyển từ một lên N – hơn là từ không lên một.
Kelly cảnh báo rằng một xã hội có tính đổi mới cao sẽ phải trả "thuế hỗn loạn" - sự ma sát, rối loạn và xáo trộn xã hội không thể tránh khỏi phát sinh từ việc đặt câu hỏi về quyền lực và chấp nhận thất bại.
www.scmp.com
