NDMan
Senior Member
[Financial Times ngày 12 tháng 8 năm 2026]
Tại các sân bay lớn của Trung Quốc, tài xế taxi đang phải chờ khách trong thời gian rất dài: khoảng 7 giờ ở sân bay Phố Đông, Thượng Hải; 8 giờ ở Đại Hưng, Bắc Kinh và tới 10 giờ tại Thiên Phủ, Thành Đô. Nhiều người phải ngủ qua đêm trong xe chỉ để chờ một cuốc khách.
Hầu Phong, tài xế taxi ở Quảng Châu, cho biết ông chỉ về nhà tắm rửa, giặt quần áo rồi lại ra sân bay xếp hàng. Một tài xế tại Thượng Hải nói rằng trước đại dịch là “người chờ xe”, còn bây giờ là “xe chờ người”.
Thực trạng này phản ánh những xáo trộn lớn trong thị trường lao động Trung Quốc. Từ khoảng năm 1980 đến 2020, tăng trưởng kinh tế của nước này dựa nhiều vào hàng trăm triệu lao động nông thôn tới thành phố làm việc trong các nhà máy và công trường. Nhưng khủng hoảng bất động sản kéo dài, tiêu dùng suy yếu, nguy cơ giảm phát và tự động hóa đang khiến nhiều việc làm truyền thống biến mất.
Thay thế chúng là nền kinh tế việc làm linh hoạt gồm giao đồ ăn, chuyển phát nhanh, lái xe công nghệ và lao động thời vụ. Khu vực này từng được xem là “tấm đệm giảm sốc” cho thị trường lao động, nhưng nay cũng đứng trước nguy cơ quá tải vì số người tìm việc vượt quá nhu cầu.
Việc làm linh hoạt đang bão hòa
Theo Trung tâm Nghiên cứu các hình thức việc làm mới Trung Quốc, tính đến năm 2025, hơn 53 triệu người làm công việc giao đồ ăn hoặc lái xe công nghệ, tăng khoảng 10 triệu người chỉ trong hai năm.
Frederic Neumann, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á của HSBC, cho rằng số lao động tự do có thể đã vượt xa nhu cầu thực tế. Một số thành phố đã cảnh báo dư thừa tài xế; tháng 6, Thâm Quyến tuyên bố thị trường gọi xe của thành phố đã bão hòa.
Tổ chức Lao động Quốc tế nhận định thị trường lao động Trung Quốc đang ngày càng “phân cực”: một số ngành không có đủ việc, trong khi người lao động ở những ngành khác phải làm việc rất nhiều giờ. Thời gian làm việc kéo dài không nhất thiết phản ánh nhu cầu cao, mà có thể là dấu hiệu tiền công thấp và chất lượng việc làm kém.
Nhiều tài xế phải chạy xe 15–16 giờ mỗi ngày, làm tăng nguy cơ tai nạn. Một tài xế tại Thượng Hải nói:
“Mệt mỏi lắm, nhưng không còn cách nào khác. Môi trường hiện nay là như vậy.”
Jack Linzhou Xing, trợ lý giáo sư tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hồng Kông, cảnh báo thu nhập từ việc làm tự do có thể đang tiến tới mức không còn đủ sống.
Số liệu thất nghiệp chưa phản ánh đầy đủ thực tế
Tỷ lệ thất nghiệp thành thị chính thức của Trung Quốc gần như duy trì quanh mức 5% trong nhiều năm. Tuy nhiên, con số này không thể hiện đầy đủ những người trở về nông thôn, người chỉ làm vài ngày mỗi tháng hoặc những người đã chán nản và ngừng tìm việc.
Trung Quốc cũng công bố rất ít dữ liệu về việc làm bán thời gian và tỷ lệ tham gia lực lượng lao động, khiến giới nghiên cứu khó đánh giá chính xác tình hình.
Tổng lực lượng lao động Trung Quốc từng đạt đỉnh hơn 800 triệu người vào năm 2015 và đang thu hẹp theo dân số. Về lý thuyết, nguồn cung lao động giảm phải làm tiền lương tăng. Nhưng thực tế, tăng trưởng tiền lương tại đô thị năm 2025 chỉ còn khoảng 3,4%, mức thấp kỷ lục theo một thước đo.
Neumann cho rằng nhu cầu lao động đang giảm nhanh hơn nguồn cung do suy thoái bất động sản, tự động hóa trong nhà máy và tác động ngày càng lớn của AI.
Số người làm việc linh hoạt tại Trung Quốc được dự báo tăng từ 280 triệu lên 320 triệu trong năm nay. Andrew Batson, Giám đốc nghiên cứu Trung Quốc tại Gavekal, cho rằng sự gia tăng này chủ yếu phản ánh sự suy yếu của thị trường lao động:
“Do tổng cầu thấp, khả năng thương lượng của người lao động suy yếu. Họ phải chấp nhận thiếu việc làm và điều kiện lao động bất lợi hơn.”
Người lớn tuổi chỉ làm được vài ngày mỗi tháng
Tình trạng này thể hiện rõ tại Mã Câu Kiều, phía Nam Bắc Kinh, nơi mỗi sáng diễn ra một chợ lao động tự phát. Đông đảo người lao động tập trung từ hơn 6 giờ sáng để chờ được thuê làm việc ngắn hạn, nhưng cơ hội rất ít.
Một người đàn ông 34 tuổi từng làm tài xế nhưng nghỉ vì thời gian làm việc quá dài. Hiện mỗi tháng anh chỉ làm được khoảng 10 ngày.
Mã Ngọc Trụ, công nhân xây dựng 54 tuổi, thường nhận việc phá dỡ với mức trả khoảng 300 tệ cho một ca tám giờ. Trong tháng gần nhất, ông chỉ làm được năm ngày và nhiều năm qua không đủ tiền về quê ăn Tết.
“Các nhà máy không còn muốn tuyển người ở độ tuổi của chúng tôi. Chúng tôi chỉ có thể nhận việc tạm thời.”
Khi không có việc, ông thử bán hàng rong nhưng chính quyền không cho phép.
“Với người ở độ tuổi của tôi, tôi thực sự không còn hy vọng nào.”
Giao hàng lâu hơn nhưng thu nhập giảm
Tại làng Thạch Bài ở Quảng Châu, nhân viên giao hàng lại phải tăng thời gian làm việc để duy trì thu nhập.
Jash Wang, 33 tuổi, trước đây chỉ cần làm chín giờ mỗi ngày. Hiện anh phải làm tối thiểu 11 giờ vì phí trên mỗi đơn hàng đã giảm tới một phần ba so với sáu năm trước.
“Bây giờ phải làm nhiều hơn khoảng 40%.”
Anh kiếm được từ 6.000 đến 8.000 tệ mỗi tháng. Tuy nhiên, nhiều tài xế giao hàng khác cho biết phí giao hàng đã giảm từ 20% đến 50%. Những người bấp bênh nhất chỉ còn khoảng 2.000 tệ mỗi tháng sau khi trừ chi phí.
Các chuyên gia của Standard Chartered nhận định lao động tự do thường có thu nhập kém ổn định, ít được bảo vệ và không được tham gia đầy đủ bảo hiểm xã hội. Tỷ lệ thất nghiệp chính thức vì vậy có thể che khuất sự gia tăng của người thiếu việc làm và người đã từ bỏ tìm việc.
Công nhân và sinh viên cùng đổ vào giao hàng
Mạc Phong, 37 tuổi, từng làm trong ngành xây dựng hơn 10 năm, kiếm trên 10.000 tệ mỗi tháng và được bao ăn ở. Nhưng sau nhiều tháng bị nợ lương, ông phải bỏ nghề và chuyển sang giao đồ ăn.
Cùng lúc đó, hơn 12 triệu sinh viên tốt nghiệp bước vào thị trường lao động trong năm nay. Nhiều người không tìm được việc đúng chuyên môn nên cũng chuyển sang công việc nền tảng.
Trần Vũ Dân, 24 tuổi, tốt nghiệp ngành quản trị kinh doanh, cho biết:
“Sau khi tốt nghiệp, tôi không biết phải làm gì nên bắt đầu đi giao đồ ăn luôn.”
Anh kiếm được khoảng 13.000 tệ mỗi tháng nhưng phải làm việc với cường độ cao. Mức phí mỗi đơn đã giảm khoảng 20% chỉ sau hơn hai năm.
Neumann nhận định thu nhập của lao động tự do đang tiến gần mức chỉ đủ tồn tại vì quá nhiều người cạnh tranh cho một lượng công việc có hạn. Xing mô tả đây là “một thế cân bằng vô cùng mong manh”: người lao động vẫn có việc và một phần thu nhập, nhưng chất lượng việc làm rất thấp.
Không có lựa chọn tốt hơn
Batson cho rằng có quá nhiều người làm việc linh hoạt vì họ không còn lựa chọn tốt hơn. Nếu thị trường lao động phục hồi và số việc làm chính thức tăng, nguồn cung tài xế và nhân viên giao hàng có thể giảm, qua đó cải thiện thu nhập. Nhưng điều này phụ thuộc vào sự phục hồi của nhu cầu trong nước, dân số suy giảm và tác động của tự động hóa cùng AI.
Việc làm đô thị Trung Quốc vẫn tăng nhưng đã chậm lại mạnh. Năm 2025, số người có việc làm tại thành phố chỉ tăng ròng khoảng hai triệu người, thấp hơn nhiều so với hàng chục triệu mỗi năm trước đại dịch.
Quay về nông thôn cũng không phải lựa chọn hấp dẫn. Khoảng 80% thanh niên nông thôn dưới 40 tuổi được cho là chưa từng làm nông, không biết làm nông và không muốn quay lại nghề này. Họ cũng thường không có bảo hiểm thất nghiệp hoặc bảo hiểm thương tật, nên buộc phải tiếp tục làm bất cứ công việc nào có thể tìm được.
Nhiều lao động trẻ nông thôn hiện chỉ kiếm được 3.000–4.000 tệ mỗi tháng, thay vì 6.000–8.000 tệ như trước. Phần lớn vẫn âm thầm chấp nhận vì mức thu nhập đó còn tốt hơn quay về làm nông.
Nguy cơ bất mãn gia tăng
Phần lớn các cuộc phản đối của người lao động xuất hiện trên mạng xã hội Trung Quốc đều liên quan đến tiền lương và điều kiện làm việc. Số vụ phản đối tăng mạnh vào đầu năm 2026, dù sau đó đã giảm.
Thị trường lao động Trung Quốc hiện duy trì một trạng thái rất mong manh: hàng trăm triệu người vẫn được tính là có việc, nhưng nhiều người chỉ làm vài ngày mỗi tháng, phải lao động 11–16 giờ mỗi ngày hoặc có thu nhập chỉ đủ tồn tại.
Nền kinh tế việc làm tự do đang giúp Trung Quốc tránh một cú sốc thất nghiệp lớn hơn, nhưng không thể thay thế lâu dài cho việc làm chính thức, ổn định và có bảo hiểm. Nếu nhu cầu lao động không phục hồi, tình trạng thiếu việc, giảm thu nhập và mất hy vọng sẽ tiếp tục lan rộng từ lao động lớn tuổi đến sinh viên mới tốt nghiệp.
Lúc đó tôi thấy vô lý vãi kiểu "quái, thế nào ông chủ đi thuê lại phụ thuộc vào thằng làm công??" nhưng ko phản biện được
