Mình muốn chia sẻ góc nhìn của trường phái kinh tế Áo về việc này:
dưới góc nhìn của Trường phái Áo, sự khủng hoảng niềm tin và tình trạng "bị kỳ thị" của ngành bảo hiểm tại Việt Nam (hay bất kỳ nền kinh tế chuyển đổi nào) không phải là lỗi của bản chất thị trường tự do, mà là hệ quả trực tiếp của sự méo mó cấu trúc do can thiệp nhà nước và thị trường chưa đủ mức tự do cạnh tranh lành mạnh.
Các học giả Trường phái Áo giải thích và đưa ra giải pháp cho hiện tượng này qua các điểm mấu chốt sau:
1. Nguyên nhân méo mó theo lăng kính Trường phái Áo
Rào cản độc quyền nhóm (Oligopoly do giấy phép hành chính):
Để mở một công ty bảo hiểm theo luật hiện hành, doanh nghiệp cần vốn pháp định hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng cùng quy trình xin-cho giấy phép vô cùng phức tạp.
Điều này tạo ra thế độc quyền nhóm được bảo hộ, triệt tiêu sự cạnh tranh của các công ty bảo hiểm tinh gọn, mô hình bảo hiểm vi mô (Micro-insurance) hay các hiệp hội tương tế địa phương. Khi thiếu áp lực cạnh tranh khốc liệt từ bên ngoài, các "ông lớn" bảo hiểm thiếu động lực cải thiện dịch vụ chăm sóc và thanh toán bồi thường cho khách hàng.
Cơ chế liên minh trục lợi (Cronyism trong Bancassurance):
Ngành ngân hàng nắm giữ độc quyền tín dụng được nhà nước bảo trợ. Khi ngân hàng câu kết với các hãng bảo hiểm để ép người vay mua kèm bảo hiểm, đây là hành vi áp đặt phi tự nguyện (trái với nguyên tắc thị trường tự do), biến bảo hiểm từ công cụ phòng ngừa rủi ro thành công cụ cưỡng bức tài chính.
Lỗi thông tin do thiếu vắng các cơ quan xếp hạng độc lập:
Thị trường hiện tại thiếu vắng các tổ chức kiểm định tư nhân độc lập chuyên chấm điểm về Tỷ lệ chi trả bồi thường thực tế hay Mức độ hài lòng của khách hàng. Khách hàng phải mua bảo hiểm trong tình trạng mù mờ thông tin.
2. Mô hình Bảo hiểm lý tưởng theo Trường phái Áo
Trong một xã hội tự do triệt để, ngành bảo hiểm sẽ vận hành rất khác và không bao giờ xảy ra tình trạng kỳ thị diện rộng nhờ các cơ chế sau:
A. Tái sinh mô hình Hội tương tế (Mutual Aid / Fraternal Societies)
Người tiêu dùng không nhất thiết phải mua bảo hiểm từ các tập đoàn tư bản vì lợi nhuận. Họ có thể tham gia các quỹ bảo hiểm tương hỗ nội bộ của dòng họ, nghiệp đoàn, hoặc hiệp hội cư dân.
Trong mô hình này, người mua cũng chính là chủ sở hữu quỹ, không có trung gian đại lý ăn hoa hồng cao, không có động lực "bẫy chữ" để từ chối bồi thường vì tiền thừa cuối năm được hoàn trả lại cho chính các thành viên.
B. Đơn giản hóa hợp đồng nhờ Luật Tư nhân và Chấm điểm Tín nhiệm
Án lệ xử phạt lừa dối hợp đồng (Fraud): Trong hệ thống tòa án của Trường phái Áo, nếu một đại lý cố tình tư vấn sai bản chất sản phẩm (nói bảo hiểm là tiết kiệm lãi cao), hành vi đó cấu thành tội lừa đảo (Fraud). Cả đại lý và công ty bảo hiểm sẽ bị phạt bồi thường rất nặng, tạo tính răn đe tuyệt đối.
Hợp đồng thông minh và điều khoản rõ ràng: Cạnh tranh tự do buộc các công ty phải tung ra các hợp đồng siêu ngắn gọn, minh bạch, chỉ rõ biểu phí rủi ro hàng năm (như mô hình bảo hiểm nhân thọ có thời hạn thuần túy - Term Life) để người dân dễ hiểu.
C. Chế độ đại lý chịu trách nhiệm tài chính cá nhân
Thay vì tuyển ồ ạt hàng vạn đại lý vô trách nhiệm, các tư vấn viên phải là những nhà môi giới chuyên nghiệp có mua Bảo hiểm Trách nhiệm Nghề nghiệp.
Nếu tư vấn sai làm khách hàng thiệt hại, quỹ bảo hiểm nghề nghiệp của chính tư vấn viên đó sẽ phải bồi thường; tư vấn viên bất hảo sẽ bị tăng phí bảo hiểm nghề nghiệp đến mức phá sản và bị đào thải vĩnh viễn khỏi thị trường.
