[Dịch][TQ]Việc làm tự do từng là phao cứu sinh cho thị trường lao động – nhưng liệu cơ hội việc làm có đang dần cạn kiệt?

Không khí ở Hengdian, một trong những trung tâm sản xuất phim truyền hình nổi tiếng nhất Trung Quốc, se lạnh. Yu Shutian, một nữ diễn viên 30 tuổi, đang trên đường đến phim trường lúc 3 giờ 30 sáng, diện áo sơ mi hoa và trang điểm đậm để vào vai một nhân vật phản diện ở vùng quê.

Được mệnh danh là “Hollywood của Trung Quốc”, Hengdian – nằm ở tỉnh Chiết Giang phía đông – đã trở thành trung tâm hoạt động của ngành công nghiệp phim truyền hình ngắn tập đang phát triển nhanh chóng của đất nước , chuyên sản xuất các series kinh phí thấp, quay theo chiều dọc được thiết kế dành cho điện thoại thông minh.
Với việc thường xuyên di chuyển và thời gian nghỉ ngơi ngắn ngủi là một phần không thể tránh khỏi trong cuộc sống hàng ngày, Yu luôn mang trong mình nỗi lo lắng thường trực về sự sống còn.

"Trong thời đại mà những diễn viên nhỏ có thể bị thay thế một cách lặng lẽ bất cứ lúc nào bởi trí tuệ nhân tạo, việc có việc làm là một hình thức cứu rỗi," cô nói.

Xét thuần túy về mặt kinh tế vĩ mô, Yu – người có bằng thạc sĩ đạo diễn từ Đại học Sussex – chỉ là một trong hơn 200 triệu người lao động tự do ở Trung Quốc . Bên cạnh mối đe dọa từ trí tuệ nhân tạo, nhiều người còn phải đối mặt với thu nhập không ổn định và thiếu các chế độ bảo hiểm xã hội.
Nhấn mạnh sự chuyển đổi cấu trúc rộng lớn hơn trong thị trường lao động Trung Quốc, nền kinh tế việc làm tự do – bao gồm tài xế gọi xe, người giao đồ ăn, người sáng tạo nội dung kỹ thuật số và nhiều vị trí khác – cho đến nay đã phát triển từ một công việc làm thêm thành một nguồn lực khổng lồ giúp giảm thiểu áp lực thất nghiệp của đất nước và duy trì sự ổn định kinh tế.
Công việc của Yu, đòi hỏi cô phải di chuyển nhiều giữa các thành phố để thử giọng đến nỗi thường chỉ ngủ bốn hoặc năm tiếng mỗi đêm, đã trở thành nguồn thu nhập chính của cô trong bối cảnh thị trường việc làm ở Trung Quốc đang ảm đạm và ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo.

Nhưng sự mệt mỏi chỉ là mối lo thứ yếu so với sự bất ổn của thị trường. "Chỉ cần được chọn thôi cũng đã giúp giảm bớt lo lắng rồi," cô nói.

Yu Shutian, 30 tuổi, có bằng thạc sĩ đạo diễn phim từ Đại học Sussex nhưng được biết đến nhiều hơn nhờ làm việc bán thời gian tại một nhà hàng. Hiện cô đang làm việc trong ngành phim truyền hình ngắn tập.​

Ngành công nghiệp phim truyền hình ngắn tập của Trung Quốc hiện đang vượt qua giai đoạn mở rộng hỗn loạn ban đầu để bước vào một thị trường cạnh tranh khốc liệt và đông đúc, một thị trường mà giờ đây, giống như nhiều lĩnh vực khác, đang phải đối mặt với sự gián đoạn từ trí tuệ nhân tạo (AI). Chỗ đứng cho những người mới đã thu hẹp nhanh chóng.

Trong những năm gần đây, rào cản gia nhập thấp và chu kỳ sản xuất nhanh chóng của ngành công nghiệp này đã biến nó thành một lựa chọn dự phòng quan trọng cho những người trẻ thất nghiệp, những người làm việc trong ngành điện ảnh chính thống mất việc, và thậm chí cả những sinh viên mới tốt nghiệp. Nhưng các sản phẩm được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo hiện đang làm đảo lộn mô hình đó.
Tính đến năm 2024, số người lao động tự do ở Trung Quốc đã vượt quá 240 triệu người, theo một báo cáo của Nhân dân Trắc địa, một tạp chí trực thuộc Nhân dân Nhật báo, tờ báo chính thức của Đảng Cộng sản cầm quyền.

Vào thời điểm đó, số lượng người giao đồ ăn trên toàn quốc đã vượt quá 10 triệu người và số lượng người phát trực tiếp chuyên nghiệp đã đạt 38,8 triệu người, theo số liệu từ Cục Thống kê Quốc gia (NBS).

Dữ liệu gần đây hơn cho thấy con số này thậm chí còn cao hơn. Cơ quan truyền thông kinh doanh nhà nước Yicai đưa tin hôm thứ Năm rằng Trung Quốc có 280 triệu lao động làm việc tự do vào năm 2025 và dự báo con số này sẽ đạt 320 triệu trong năm nay, trích dẫn số liệu thống kê từ Trung tâm Nghiên cứu Việc làm Mới của Trung Quốc. Nếu chính xác, ước tính cho năm 2026 sẽ chiếm hơn 40% tổng số việc làm ở khu vực thành thị.

Trong bối cảnh suy thoái kinh tế theo chu kỳ, các ngành sản xuất và lao động trí thức của đất nước đang mất đi nhiều công nhân, khiến lực lượng lao động tự do – vốn thường là một giải pháp tạm thời hiệu quả để chống lại các xu hướng kinh tế tiêu cực – phải chịu áp lực từ cả sự thay thế công nghệ và tình trạng dư thừa lao động.

Theo số liệu chính thức, tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên thành thị vẫn ở mức cao. Vào tháng 4, Cục Thống kê Quốc gia (NBS) báo cáo tỷ lệ thất nghiệp là 16,3% đối với người từ 16 đến 24 tuổi và 7,4% đối với nhóm tuổi từ 25 đến 29, cả hai con số đều không bao gồm sinh viên.

Vai trò ngày càng mở rộng của nền kinh tế việc làm tự do (gig economy) như một “nguồn dự trữ” lao động đã khiến một số nhà kinh tế lo ngại. Li Shi, hiệu trưởng Viện Thịnh vượng và Phát triển Chung thuộc Đại học Chiết Giang, lưu ý rằng lực lượng lao động tự do đã thay thế hiệu quả các làng quê làm nguồn cung ứng việc làm chính cho người lao động đô thị – những người trước đây thường trở về quê nếu không tìm được việc làm nay đang ở lại thành phố để tìm kiếm các vị trí tạm thời.

Nhưng nếu người lao động mắc kẹt trong nền kinh tế việc làm tự do không thể chuyển đổi trở lại sang việc làm ổn định, ông cảnh báo, Trung Quốc có nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng “phân cực việc làm”, trong đó các công việc ổn định có thu nhập trung bình giảm đi trong khi người lao động tập trung vào các công việc đòi hỏi kỹ năng cao hoặc các công việc bấp bênh có mức lương thấp, làm kéo dài sự suy yếu trong tiêu dùng hộ gia đình của đất nước.

“Tình hình việc làm rất nghiêm trọng. Các hình thức việc làm tự do và các nhóm việc làm mới đang mở rộng, nhưng kỳ vọng việc làm không ổn định trong số đó tạo ra một áp lực mới”, Li cho biết trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí Caijing hồi tháng Giêng.

Zheng Bingwen, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu An sinh Xã hội Thế giới thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, cũng nhấn mạnh rằng mặc dù nền kinh tế việc làm tự do (gig economy) đã thu hút khoảng 27% lực lượng lao động của Trung Quốc, nhưng sự suy giảm các mối quan hệ việc làm chính thức trong lĩnh vực này khiến an sinh xã hội của người lao động trở nên vô cùng mong manh.

Theo trích dẫn của tờ China Labour and Social Security News do nhà nước hậu thuẫn hồi tháng 1, Zheng kêu gọi đưa người lao động tự do vào hệ thống an sinh xã hội quốc gia thông qua các cơ chế đóng góp linh hoạt hơn, cảnh báo rằng nếu không, nguồn lao động này có thể trở thành một quỹ rủi ro hệ thống.

Dù là diễn viên kịch ngắn, tài xế gọi xe hay người giao hàng, người lao động tự do thường phải đối mặt với những vấn đề tương tự. Những vấn đề này bao gồm tình trạng việc làm không rõ ràng, phúc lợi xã hội yếu kém, áp lực công việc do thuật toán điều khiển, hạn chế quyền khiếu nại pháp lý, khó khăn trong việc hòa nhập vào đô thị và nguy cơ ngày càng tăng về việc bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo.

Nỗi lo lắng đó càng trở nên trầm trọng đối với Jack Yi, một cựu quản lý bán hàng ở Quảng Châu, người đã thất nghiệp suốt hai năm qua. Hiện anh đang lái xe cho một nền tảng gọi xe. Sau khi trả tiền thuê xe và tiền điện, thu nhập của anh ấy hầu như không đủ trang trải chi phí sinh hoạt. Yi đã ngừng đóng khoảng 1.200 nhân dân tệ (176 đô la Mỹ) tiền bảo hiểm xã hội tự nguyện mỗi tháng, chỉ giữ lại bảo hiểm y tế cơ bản.

Việc tự nguyện rút tiền từ hệ thống lương hưu công đang trở nên phổ biến hơn trong một bộ phận lực lượng lao động tự do của Trung Quốc. Với việc đất nước dần dần nâng tuổi nghỉ hưu sau những cải cách gần đây, nhiều người lao động có thu nhập thấp thích giữ tiền mặt để trang trải chi phí sinh hoạt trước mắt hơn là dành dụm cho việc nghỉ hưu còn cách xa hàng chục năm.

Đồng thời, trí tuệ nhân tạo đang bắt đầu thu hẹp khoảng cách việc làm mà nền kinh tế tự do (gig economy) tạo ra ở các khu vực đô thị.

Grace He, một quản lý hành chính làm việc tại một công ty quảng cáo ở Quảng Châu, nhận thấy rằng sau khi công ty cắt giảm bộ phận xây dựng thương hiệu, cô phải đảm nhận thêm công việc thiết kế.

Mặc dù không có nền tảng thiết kế chuyên nghiệp, giờ đây cô ấy có thể sử dụng các công cụ AI trong nước để tạo ra các hình ảnh đồ họa cho thương mại điện tử, điều mà trước đây các đồng nghiệp cũ được đào tạo bài bản của cô phải mất nhiều ngày làm việc.

Tôi không muốn tính toán lãi lỗ khi nói đến giấc mơ của mình.

Yu Shutian, nữ diễn viên
Tuy nhiên, hiệu quả này không dẫn đến mức lương cao hơn. Thay vào đó, nó trở thành công cụ để ban quản lý cắt giảm chi phí và sa thải thêm nhiều nhân viên văn phòng, đẩy họ vào thị trường việc làm tự do.

Viện CICC Global – một tổ chức nghiên cứu thuộc Tập đoàn Vốn Quốc tế Trung Quốc (China International Capital Corporation), một ngân hàng đầu tư có một phần vốn nhà nước – đã lưu ý trong một báo cáo được công bố đầu năm nay rằng sự tiến bộ công nghệ và áp lực giảm chi phí do hiệu quả hoạt động đang làm gia tăng sự biến động thu nhập đối với người lao động tự do, dẫn đến sự suy giảm đều đặn trong xu hướng tiêu dùng cận biên của họ.

Điều này đã tạo ra một nghịch lý kinh tế vĩ mô, trong đó “hiệu quả tăng lên không mang lại lợi nhuận cao hơn”, các nhà nghiên cứu của CICC viết. Họ cho biết thêm, khi một bộ phận ngày càng lớn lực lượng lao động phải đối mặt với thu nhập không ổn định và thiếu an ninh lâu dài, những người lao động có thu nhập bấp bênh hơn có xu hướng cắt giảm chi tiêu dài hạn cho giáo dục, nhà ở và hàng tiêu dùng lâu bền.

Nếu hàng trăm triệu lao động tự do vẫn không được tham gia hệ thống lương hưu của Trung Quốc trong thời gian dài, các nhà kinh tế và quan chức cảnh báo rằng hệ thống này có thể đối mặt với khủng hoảng về khả năng thanh toán trong những thập kỷ tới.
Đáp lại, Hội đồng Nhà nước, nội các của Trung Quốc, vào tháng 4 đã đưa ra một kế hoạch 12 điểm, cam kết tăng cường bảo vệ lao động cho các nhóm việc làm mới, hay còn gọi là người lao động tự do (gig worker).

Văn bản này kêu gọi trả lương kịp thời và công bằng, một hệ thống an sinh xã hội mạnh mẽ hơn, tăng cường bảo vệ người lao động trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt và minh bạch hơn về cách các thuật toán của nền tảng phân bổ đơn đặt hàng, định giá phí và đặt giới hạn thời gian, cùng với các biện pháp khác. Chính quyền đặt mục tiêu đảm bảo các hoạt động lao động được tiêu chuẩn hóa trên toàn bộ nền kinh tế nền tảng vào năm 2027.

Yi và Yu có phản ứng không mấy tích cực trước tin tức này.

“Miễn là họ không lấy thêm tiền từ túi tôi, thì mọi chuyện đều ổn”, Yi, tài xế dịch vụ gọi xe, nói, thể hiện quan điểm phổ biến của những người lao động tự do.

Nữ diễn viên Yu cho biết, ngành công nghiệp phim truyền hình ngắn tập ở Trung Quốc không có chế độ nghỉ ốm có lương hay các phúc lợi đáng kể nào, vì vậy hầu hết các diễn viên đều cố gắng kiếm được càng nhiều tiền càng tốt khi còn trẻ. Cô cũng nói thêm rằng các diễn viên thường tiếp tục quay phim ngay cả khi bị sốt cao.

Tại buổi tiệc chia tay ở Hengdian, đoàn làm phim đã đốt pháo hoa. Yu cho biết cô trân trọng mọi cơ hội làm việc, vì trí tuệ nhân tạo không thể sao chép được cách kể chuyện mang đậm cảm xúc và những khiếm khuyết của con người.

“Tôi không muốn tính toán được lỗ khi nói đến giấc mơ của mình,” cô ấy nói. “Nhưng thành thật mà nói, nếu tôi bắt đầu năm nay, có lẽ tôi sẽ không có cơ hội nào cả.”

Nhấp để mở rộng...

China’s gig economy is an employment reservoir – but is the well drying up?

More than 200 million people in China are flexibly employed, but AI adoption, unstable income and poor social security make positions precarious.

www.scmp.com