Ông đi, xô ngã cánh cửa cuối ngăn cách tinh anh và thể phách (thác là thể phách, còn là tinh anh (“Kiều”-Nguyễn Du). Nhận cú hích chẳng hề ngẫu nhiên này của con tạo, ông lặng lẽ lui vào hậu trường thiên thu, sau khi đã tự tay và lặng lẽ như thế-mở ra một cõi nguyên vẹn Văn Cao-một thế giới đầy ắp ông, sáng láng và dào dạt.
Văn Cao - Hà Nội
Suốt cả cuộc đời 72 năm, tròn 6 con giáp, Văn Cao đã xây cất tái tạo một thế giới Văn Cao sống động: Thơ, ca, nhạc, họa.
Văn Cao sinh ở Hải Phòng, nhưng Hà Nội lại ghi dấu của ông rất nhiều. Ông ở đó, ngôi nhà cũ kỹ có căn gác nhỏ số 108 đường Yết Kiêu. Mỗi lần bước dạo trên con phố này, tôi như thấy bóng dáng ông xiêu đổ lãng đãng, vẫn đi về trên phố Yết Kiêu, mái tóc như hai cánh vạc bay và chòm râu phơ phất bạc cước. Ông đi lặng lẽ trên gạch lát vỉa hè cũ kỹ răng long khấp khểnh, gập ghềnh.
Tôi vẫn như thấy ông một thời ra vào các tòa soạn báo, các nhà xuất bản, trong đó có Tạp chí Sân khấu của tôi, dáng vẻ nhẫn nại, gầy gò, nhận vẽ bìa sách, bìa tạp chí, minh họa báo chí, thiết kế mỹ thuật cho vở diễn và thường xuyên minh họa truyện ngắn trên báo... Và ông đợi đến lúc ra sách, ra báo, ra mắt vở diễn để đến nhận món tiền “còm” mang về đong gạo cho vợ, rồi bớt chút tí ti cho nước trắng (cách ông đùa, gọi rượu quốc lủi). Nhưng dù cho buồn sầu và túng thiếu, ông già Văn Cao vẫn vẽ rất đẹp, rất bay, như ông đã từng vẽ trang bìa và minh họa thật tươi cho thơ “Người chiến sĩ” của Nguyễn Đình Thi; “Đẹp hơn nước mắt”-tuyển thơ Pháp và một chùm minh họa đếm không xiết cho một thời gian dài của trang văn xuôi Báo Văn nghệ-với nét chữ ký VĂN rất riêng của ông.
Nhạc sĩ Văn Cao qua ống kính của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Đình Toán.
Thực ra, Văn Cao đã làm minh họa từ rất lâu (tự ông minh họa lấy bản “Thiên Thai” in rời của ông-Nhà xuất bản Rạng Đông xuất bản năm 1945). Nhà nghiên cứu và phê bình mỹ thuật Việt Nam Thái Bá Vân đánh giá: “Chính Văn Cao và vài ba người nữa, vào những năm 60 của thế kỷ trước đã là một thẩm mỹ mới cho minh họa và đồ họa sách...”. Có thể nói, Văn Cao đã lập được trường phái minh họa và bìa sách. Thái Bá Vân còn phát hiện “có một Văn Cao sân khấu” khi Văn Cao đã đưa lên sân khấu Hà Nội một quan niệm khác về không gian và có lẽ bắt đầu từ vở “Hà Nội năm 46” vào năm 1964. Bởi lối thiết kế mỹ thuật của Văn Cao đã trao cho đạo diễn một khoảng tự do có ích để diễn những ý nghĩa không gian trọn vẹn, hàm nghĩa của kịch được hiệu quả hơn.
Ông đi, mang theo một phần Hà Nội. Hà Nội đã mất một Văn Cao, nhưng cái phần Hà Nội mà Văn Cao mang theo đã hóa thành thiên thu trong các nhạc phẩm, thi phẩm và họa phẩm của ông, trở thành một mảng lớn rực rỡ màu sắc trong thế giới Văn Cao, với “Đêm đông tiếng còi tàu/ Hà Nội càng thêm cũ/ Gió cuối năm luồn vào phố hẹp.../ Vũng sao khuya lấp lánh” (thơ “Một đêm Hà Nội”, 11-1967). Một Hà Nội mùa thu đầy chất Văn Cao “Trên thềm ngày lăn tăn rơi/ Lá me vàng/ Những bóng người loang trên hồ Gươm/ Mỗi góc phố-mỗi góc đường/ Mỗi góc nhà-Giấu một cái bóng-cổ kính”... “để người ta mãi nhớ phố phường Hà Nội lúc vào thu” (thơ “Mùa thu”, 11-1968).
.....
