Bing AI
Senior Member
Mỹ mất dần vị thế công nghệ: Nguy cơ 'chảy máu chất xám' và tụt hậu trước Trung Quốc
Khi Trung Quốc vươn lên mạnh mẽ với các bước tiến vượt bậc về AI, xe điện, hàng không và năng lượng lượng tử, Mỹ đang đối mặt nguy cơ mất sức mạnh công nghệ vì cắt giảm đầu tư nghiên cứu, kiểm soát nhập cư và
baotintuc.vn
Khi Trung Quốc vươn lên mạnh mẽ với các bước tiến vượt bậc về AI, xe điện, hàng không và năng lượng lượng tử, Mỹ đang đối mặt nguy cơ mất sức mạnh công nghệ vì cắt giảm đầu tư nghiên cứu, kiểm soát nhập cư và "chảy máu chất xám" nghiêm trọng.
Bình luận với tạp chí Foreign Affairs (foreignaffairs.com) mới đây, L. Rafael Reif, cựu Chủ tịch của Học viện Công nghệ Massachusetts lưu ý rằng tại hội nghị khoa học và công nghệ quốc gia tháng 6/2024, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhận định một cách chính xác rằng công nghệ cao đã trở thành "tiền tuyến và chiến trường chính" trong cuộc cạnh tranh toàn cầu, định hình lại trật tự thế giới và mô hình phát triển. Trong cuộc đua giành vị thế thống trị về kinh tế, quân sự và ngoại giao, Mỹ và Trung Quốc đang so kè nhau từng bước trong việc phát triển những công nghệ tiên tiến, có ứng dụng lưỡng dụng cả trong lĩnh vực dân sự và quân sự.
Trung Quốc đang trỗi dậy mạnh mẽ như một đối thủ đáng gờm trên mặt trận này. Kể từ khi công bố kế hoạch "Made in China 2025" vào năm 2015, Bắc Kinh đã đầu tư nguồn lực lớn để thúc đẩy các công nghệ mới nổi then chốt. Thành quả đã bắt đầu lộ rõ. Quý 4/2024 chứng kiến hãng xe điện BYD của Trung Quốc vượt mặt Tesla về doanh số bán hàng. Không chỉ lớn hơn về quy mô, BYD còn được đánh giá cao về sự sáng tạo với những mẫu xe có khả năng di chuyển ngang khi đỗ, nổi trên mặt nước trong tình huống khẩn cấp và hệ thống sạc siêu nhanh. Tổng công ty Máy bay Thương mại Trung Quốc (COMAC) thuộc sở hữu nhà nước cũng nuôi tham vọng cạnh tranh với các "ông lớn" Mỹ trong lĩnh vực hàng không vũ trụ, với kế hoạch sản xuất máy bay phản lực siêu thanh tầm xa, hứa hẹn giảm thiểu tiếng ồn xuống mức tương đương máy sấy tóc.
Tháng 3 vừa qua, Bắc Kinh còn gây ấn tượng khi truyền thành công hình ảnh mã hóa lượng tử đến Nam Phi thông qua một vệ tinh nhỏ, chi phí thấp, đánh dấu bước tiến vượt bậc trong truyền thông lượng tử. Các công ty công nghệ sinh học Trung Quốc cũng đang cạnh tranh gay gắt với các đối tác Mỹ trong việc phát triển thuốc mới. Đặc biệt, trong bối cảnh nhu cầu năng lượng cho trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng tăng, năng lượng nhiệt hạch – một nguồn năng lượng sạch tiềm năng khổng lồ – trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết, và Trung Quốc hiện đang dẫn đầu thế giới về số lượng dự án, bằng sáng chế và tiến sĩ trong lĩnh vực này.
Phản ứng chủ yếu của chính phủ Mỹ trong những năm gần đây đối với sự cạnh tranh ngày càng tăng này mang đậm màu sắc bảo hộ, bao gồm áp thuế lên xe điện Trung Quốc, hạn chế đầu tư vào các lĩnh vực chiến lược và kiểm soát xuất khẩu chip cùng thiết bị sản xuất chip phục vụ AI tiên tiến. Tuy nhiên, thành công của DeepSeek, một công ty AI Trung Quốc, đã cho thấy rõ ràng rằng cách tiếp cận này cuối cùng là vô ích. Vào tháng 1 vừa qua, DeepSeek đã ra mắt một công cụ AI chất lượng cao do chính họ phát triển mà không cần tiếp cận số lượng lớn chip cao cấp như nhiều người vẫn nghĩ là cần thiết. Sớm muộn, Bắc Kinh sẽ tìm ra cách vượt qua mọi rào cản mà Washington dựng lên.
Chính vì lẽ đó, điều tối quan trọng là Mỹ không được phép từ bỏ sự đổi mới của chính mình. Kể từ sau Thế chiến II, Mỹ đã liên tục tạo ra và thương mại hóa các công nghệ mang tính đột phá. Tuy nhiên, thành công đó không nên được xem là điều hiển nhiên. Thông qua những động thái gần đây nhằm cắt giảm ngân sách liên bang cho nghiên cứu tại các trường đại học, chính quyền hiện tại đang tự làm suy yếu nguồn cung cấp ý tưởng mới quan trọng cho cả ngành công nghiệp và quân đội, ngay cả khi các mối đe dọa địa chính trị mà họ phải đối mặt vẫn không ngừng gia tăng.
Để tránh rơi vào tình trạng trì trệ về khoa học và công nghệ, Mỹ cần tăng cường đáng kể đầu tư công vào nghiên cứu tại các trường đại học, đảm bảo tận dụng tối đa những khám phá từ giới học thuật và ban hành các chính sách nhập cư hợp lý, cho phép những sinh viên giỏi nhất trên thế giới đến học tập và làm việc tại Mỹ. Đáng tiếc thay, chính quyền Trump dường như đang quyết tâm phá hoại, thay vì thúc đẩy, nguồn sức mạnh quan trọng này của nước Mỹ.
Cái nôi của sáng chế
Trong tám thập kỷ qua, một trong những điều mà Mỹ đã làm tốt nhất chính là phát minh ra các công nghệ nền tảng. Nguồn gốc của sự đổi mới đó thường bắt đầu từ các trường đại học nghiên cứu của Mỹ. Nhiều công nghệ quan trọng nhất của thời đại – như Internet, điện toán lượng tử, chỉnh sửa bộ gen CRISPR, vaccine và liệu pháp mRNA, in 3D – đều xuất phát từ những khám phá tiên phong trong các phòng thí nghiệm của các trường đại học Mỹ. Những khám phá và phát minh này sau đó đã dẫn đến việc thành lập các công ty khởi nghiệp hoặc được các công ty công nghệ hiện có tiếp nhận, đầu tư và phát triển thêm để đưa ra thị trường.
Sự đổi mới tốt nhất thường xảy ra ở nơi có nền khoa học phát triển nhất. Nói cách khác, khoa học thúc đẩy tri thức, và tri thức tiên tiến này tạo ra những ý tưởng, công cụ và quy trình mới, cho phép và đẩy nhanh quá trình đổi mới – đồng thời thúc đẩy tri thức hơn nữa. Tính đến năm 2021, Mỹ vẫn là quốc gia đầu tư nhiều nhất vào nghiên cứu khoa học cơ bản. Các trường đại học là những đơn vị thực hiện nghiên cứu lớn nhất, và chính phủ liên bang là nhà tài trợ chính. Những tác động lan tỏa đối với nền kinh tế Mỹ là vô cùng lớn.
Một phân tích vào tháng 5/2023 của Ngân hàng Dự trữ Liên bang Dallas cho thấy rằng sự hỗ trợ của chính phủ Mỹ cho nghiên cứu và phát triển (R&D) phi quốc phòng đã đóng góp ít nhất 1/5 vào tổng tăng trưởng năng suất trong khu vực kinh doanh của Mỹ kể từ sau Thế chiến II – một lợi nhuận lớn hơn nhiều so với các khoản đầu tư của liên bang vào cơ sở hạ tầng hoặc so với R&D tư nhân.
Tuy nhiên, bất chấp vai trò trung tâm của nghiên cứu dựa trên trường đại học đối với nền kinh tế công nghệ cao của Mỹ và vai trò của chính phủ liên bang trong các nghiên cứu này, trong những thập kỷ gần đây, sự hỗ trợ của chính phủ ngày càng trở nên yếu ớt. Mặc dù số tiền chi tiêu đã tăng lên theo giá trị thực, nhưng tính theo tỷ lệ phần trăm của ngân sách liên bang, R&D đã giảm từ hơn 10% vào giữa những năm 1960, khi Mỹ cạnh tranh với Liên Xô, xuống còn vỏn vẹn 3% ngày nay, khi Mỹ phải đối mặt với một đối thủ cạnh tranh mạnh hơn nhiều là Trung Quốc. Và dưới chính quyền hiện tại, nguồn tài trợ cho nghiên cứu có khả năng sẽ bị cắt giảm đáng kể.
Trong khi tỷ lệ tài trợ nghiên cứu học thuật của chính phủ liên bang đã giảm – từ 61% năm 2012 xuống còn 55% năm 2021 – các trường đại học Mỹ đã tăng tỷ lệ quỹ của chính họ chi cho nghiên cứu, bao gồm cả nguồn thu từ quỹ tài trợ, từ 21% năm 2012 lên 25% năm 2021. Tuy nhiên, nguồn thu từ ngay cả những quỹ tài trợ lớn nhất cũng không thể bù đắp được sự thiếu hụt nguồn tài trợ liên bang cho R&D học thuật, ước tính gần 60 tỷ USD trong năm tài chính 2023. Năm 2021, Mỹ xếp thứ 23 trong số 32 quốc gia báo cáo với Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) về chi tiêu cho R&D học thuật tính theo tỷ lệ phần trăm GDP.
Đạo luật CHIPS và Khoa học năm 2022 được thiết kế để khắc phục một số khoản đầu tư thiếu hụt này, với 200 tỷ USD được cấp cho R&D, lực lượng lao động và phát triển kinh tế. Ngân sách của Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF) được cho là sẽ tăng gấp đôi vào năm 2027. Tuy nhiên, Quốc hội Mỹ đã không bao giờ phân bổ đầy đủ các quỹ, và ngân sách của cơ quan này đã bị cắt giảm vào năm 2024 và giữ nguyên trong năm nay.
Ngược lại, đầu năm nay, Trung Quốc đã công bố tăng 10% chi tiêu cho khoa học và công nghệ của chính quyền trung ương và tăng cường tập trung vào nghiên cứu cơ bản. Nhiều nhà lãnh đạo chính trị Trung Quốc đã tốt nghiệp từ Đại học Thanh Hoa, thường được gọi là "MIT của Trung Quốc". Những quan chức này hiểu rõ về khoa học và công nghệ cũng như tác động của nó đối với mọi lĩnh vực khác. Do đó, các nhà lãnh đạo Trung Quốc coi các trường đại học là chìa khóa cho sự đổi mới quốc gia và sự tự lực về công nghệ của đất nước, và họ đã tăng gấp ba lần số lượng các cơ sở giáo dục đại học của nước này kể từ năm 1998.
Trong hai thập kỷ qua, Trung Quốc đã đào tạo ra nhiều tiến sĩ trong các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học) hơn Mỹ, và vào năm 2016, Trung Quốc đã vượt qua Mỹ về số lượng các ấn phẩm nghiên cứu lần đầu tiên. Trung Quốc không chỉ tăng quy mô đầu vào cho đổi mới mà còn tăng cả chất lượng. Trong Chỉ số Nature năm 2016, theo dõi sản lượng khoa học, năm trong số mười tổ chức học thuật hàng đầu thế giới tạo ra nghiên cứu chất lượng cao là của Mỹ và một là của Trung Quốc. Trong chỉ số gần đây nhất, từ năm 2024, vai trò đã đảo ngược: tám trong số mười công ty hàng đầu thế giới là Trung Quốc và hai công ty là Mỹ.
