GIẢI THÍCH TENET: ĐIỀU GÌ SẼ XẢY RA ĐÃ XẢY RA RỒI
Lưu ý 1: chỉ dành cho ai đã xem phim
Lưu ý 2: chỉ dành cho những ai muốn "understand" phim, ai hài lòng ở mức "feel it" rồi thì không cần đọc.
Phim vừa hết, bạn ngơ ngác nhìn quanh và hỏi "chuyện quái gì vừa xảy ra vậy?". Bạn cảm được 2h30 phút những gì phim đang muốn nói rồi, nhưng bạn vẫn chưa hiểu hết và nó khiến bạn khó chịu? Bạn tìm kiếm xung quanh vài lời giải thích dễ hiểu cho phim và bạn thấy là nhiều người khen phim quá nhưng không có ai giải thích cho bạn? Bạn sắp sửa buông bỏ trong tâm thức về TENET và move on với một bộ phim mới? Bài viết này sẽ giải quyết một vài khúc mắc cho bạn để bạn không chỉ "cảm" được mà còn hiểu được những gì đã xảy ra suốt 2 tiếng 30 phút của TENET.
1. TENET là gì?
TENET là một trong 5 ký tự palindrome trên Khối vuông Sator (Sator Square), một dãy ký tự Latin đã có từ thời cổ đại. Nhiều người nói nó là một tôn giáo, một tín ngưỡng, nhiều người nghĩ nó như một dạng bùa chú. Theo thứ tự Sator Square được ghi như sau:
S A T O R
A P E R O
T E N E T
O P E R A
R O T A S
Đây là một dãy palindrome (đọc xuôi ngược đều ra một kết quả) SATOR EPERO TENET OPERA ROTAS, có một cách dịch là: Đấng toàn năng mang lại hiểu biết hình cầu. TENET, tên phim, là ký tự ngay chính giữa và cũng là ký tự palindrome rõ nhất. Tenet có thể thấy là cây thập giá, với chữ N là tâm đối xứng.
Cấu trúc Tenet chơi đùa với thời gian và nghịch đảo, nên bản thân cấu trúc tên phim cũng đã support cho concept về "nghịch đảo" của Nolan. Ngoài ra, nếu xét riêng cảnh rượt đuổi trên cao tốc và hồi 3 của phim, chúng ta thấy các nhân vật rất hay dùng mốc thời gian 10 phút. Ở hồi 3, chiến dịch gọng kìm thời gian của 2 đội xanh đỏ cũng có đồng hồ đếm 10 phút. TENET là hai chữ "ten" viết đối nhau bằng chữ "n", nói cách khác là 101.
Ngoài ra TENET còn là tên một tổ chức trong tương lai. Trong phim dịch là "học thuyết", nhưng ở gần hồi 3 có nói rõ "TENET is founded", mà "found" là động từ dùng để chỉ sự sáng lập của một tổ chức. Chút nữa mình sẽ nói về người sáng lập ra tổ chức này.
Trong phim TENET còn được dùng như một tín hiệu nhận người quen. Khi Nhân Vật Chính gặp Laura, anh đã lồng "tenet" vào câu nói của mình và làm động tác đan tay vào nhau. Khi gặp Priya cũng tươn tự. Bà ấy đã dùng từ "tenet" để bỏ vào câu nói và đan hay tay lại, ra dấu hiệu đồng minh với nhân vậy chính.
2. Nghịch đảo thời gian (time inversion) là gì?
Trong TENET, Nolan giới thiệu một concept hoàn toàn mới: nghịch đảo thời gian (time inversion). "Du hành thời gian" là đề tài đã bị văn hóa đại chúng nói chung và phim ảnh nói riêng khai thác cạn kiệt. TENET mang đến một luồng gió mới cho đề tài này khi đưa ra một quy luật: chúng ta không thể nhảy vọt về một thời điểm trong quá khứ, mà chúng ta phải đi ngược về quá khứ từng bước một.
Hiểu đơn giản hơn, nếu máy thời gian trong nhiều phim điện ảnh cho phép nhân vật di chuyển từ năm 2020 đến năm 2015 ngay lập tức, thì nhân vật trong TENET chỉ có thể đi lại năm 2015 bằng cách "lội ngược dòng": sống lại tất cả các năm 2019, 2018, 2017, 2016 trước khi trở về đúng thời gian mong muốn. Mấu chốt của việc ngược dòng này là, từ góc nhìn của người du hành, mọi thứ đều sẽ bị nghịch đảo. Chim sẽ bay ngược, xe sẽ đi lùi, đạn sẽ trở về với súng còn khói sẽ trở thành lửa.
Để làm được điều này, nhân vật sẽ phải sử dụng một thiết bị gọi là cửa xoay thời gian (time stile). Thiết bị này như một ngã rẽ hình chữ "u" mà khi đi vào và vòng ra ngược lại ở đầu kia, bạn sẽ bắt đầu di chuyển trong một dòng thời gian nghịch đảo. Bạn đang sống tiếp và tiến về tương lai, nhưng hướng đi của bạn chính quá khứ bạn đã sống. Mọi thứ bạn đã trải qua, bạn đều sẽ trải qua lại nhưng theo hướng nghịch đảo. Nếu bạn tương tác với những người trên dòng chảy ngược đó, trong mắt họ và chiều đi xuôi dòng của họ, bạn mới là người nghịch đảo. Khi tới điểm thời gian mong muốn, chỉ cần đi vào cửa xoay theo chiều ngược lại, nhân vật sẽ tiếp tục sống dòng thời gian chảy xuôi kể từ thời điểm đó.
3. Lời nhắn của tương lai và phi vụ tuyển dụng xuyên thời gian.
Trong phim có nói rất nhiều về việc chúng ta có thể để lại lời nhắn cho tương lai. Những vật dụng đảo ngược cũng thế, nhưng là gửi cho "quá khứ".
Priya trong phim đã nói, tất cả những gì chúng ta làm hôm nay đều như một tín hiệu hay lời nhắn chúng ta muốn gửi đến tương lai: tin nhắn, cuộc gọi, email... Vậy chuyện gì sẽ xảy ra nếu tương lai cũng có thể làm một việc tương tự?
Thử tưởng tượng nhé: bạn đem chôn một cái hộp dưới đất và 10 năm sau, hậu thế sẽ tìm được nó, vậy theo lý thuyết nghịch đảo thời gian của Nolan, hậu thế có thể làm điều tương tự nhưng với hướng đi ngược lại. Bằng công nghệ nghịch đảo, hậu thế cũng có thể gửi đi lời nhắn về phía trước, nhưng hướng là về quá khứ. Đối với họ, tương lai của họ chính là đường đi về quá khứ. Họ có thể chôn một cái hộp và 10 năm lùi về quá khứ một ai đó có thể tìm thấy.
Đó là cách những người ở tương lai tuyển dụng được Sator. Đặt một hợp đồng cùng vài thỏi vàng trong một cái hộp và chôn dưới một mỏ plutonium, để thời gian nghịch đảo lại. Cậu bé Andrei Sator, đúng lúc, đúng thời điểm đào nó lên, nghiễm nhiên trở thành nhân viên ưu tú nắm giữ vận mệnh cả thế giới trong tay. Sau nhiều năm trời, đây tiếp tục là phương thức giao tiếp giữa Sator và tương lai. Cảnh trên du thuyền khiến nhiều người bối rối khi Sator được ship những thỏi vào đảo ngược, vàng đó là của ai? Nó là lương tháng của Sator gửi về từ tương lai đó. Họ tiếp tục chôn nó ở Stalsk-12 để Sator có thể tìm thấy trong quá khứ và trở về tay của Sator.
4. Kế hoạch của Sator là gì?
Làm điều tương tự như cách những người tương lai đã làm với ông: chôn một vật trong quá khứ để họ tìm thấy ở tương lai, như cách mà Kat đã để lại lời nhắn cho Nhân vật chính ở cuối phim để anh ta có thể quay ngược về cứu cô ấy.
Sator cần phải thu thập đủ 9 mảnh thuật toán (thuật toán và algorithm đều có 9 ký tự, trùng hợp thay), sau đó chôn vùi chúng dưới Stalsk-12 bằng chính cái chết của mình để tương lai có thể đào lên và kích hoạt nó, đưa thế giới trở lại số 0. Không phải như nhiều người nghĩ là cái chết của Sator sẽ kích hoạt thuật toán đâu nhé.
5. Gọng kìm thời gian là gì?
Temporal pincer movement là một chiến lược quân sự trong phim. Nó như một cách để tạo ra một vòng lặp khép kín và giữ mọi thứ đi đúng quỹ đạo phải đi.
Ở hồi 3 của phim, hai đội xanh và đỏ cùng nhau thực hiện chiến lược này. Đội đỏ bắt đầu trận tập kích lúc ở mốc thời gian A, xuất phát ở điểm A' và đội xanh sẽ đi vào cửa xoay thời gian ở mốc thời gian B, xuất phải ở điểm B' để bắt đầu nghịch đảo. B tức một thời điểm trong tương lai, lấy điểm A làm mốc và không trùng.
Khi đội đỏ bắt đầu di chuyển từ mốc thời gian A, điểm A', mục tiêu của họ là bấm thời gian ngược đến mốc thời gian B và có mặt tại điểm B'. Nói cách khác, đội đỏ sẽ tham chiến bình thường và gặp đội xanh để thuật lại toàn bộ trận đánh. Trong suốt thời gian đội đỏ tham chiến, đội B ngồi đợi.
Nhưng trong lúc đội đỏ đang trên chiến trường họ sẽ thấy một đội xanh đi ngược với họ, cùng hợp tác tác chiến đánh lạc hước đối thủ và có nhiều màn kết hợp (vd: màn xây lại một toà nhà rồi nổ tung lần nữa). Lưu ý đội xanh này đang không phải là đội xanh ngồi đợi, mà là đội xanh 2.0. Mục tiêu của đội đỏ là hoàn thành trận đánh và brief cho đội xanh đang đợi ở đầu B những gì vừa diễn ra. Sau khi nắm hết mọi tình hình trong tay, đội xanh đó sẽ tiếp tục đi ngược lại và gặp đội đỏ đang trên chiến trường. Lúc này, họ đã trở thành đội xanh 2.0, tạo thành một một vòng thông tin khép kín, một chiến lược quân sự gọng kìm chắc chắn.
6. Mọi chuyện sẽ xảy ra đều đã xảy ra rồi... là sao?
Có nghĩa là không có gì thoát khỏi thế gọng kìm thời gian. Lấy góc nhìn từ đội xanh đang ngồi đợi để nghịch đảo, mọi hành động của họ đều đã diễn ra trên chiến trường trước đó, được thực hiện bởi bản thể 2.0 của chính mình mà họ sắp sửa đi đúng quỹ đạo.
Cả bộ phim TENET là một thế gọng kìm thời gian. Nhân Vật Chính ở cuối phim nhận ra rẳng chính anh trong tương lai sẽ khiến mọi thứ xoay vần theo đúng quỹ đạo của nó. Anh sẽ sáng lập TENET, thu nạp Neil lẫn Priya để tác động đến chính bản thân mình trong quá khứ.
Bằng thế gọng kìm thời gian này, toàn bộ sự kiện của bộ phim (hay thực tại) sẽ mãi mãi kẹt trong một cuộc tranh đấu không ngừng giữa quá khứ và tương lai. Sator sẽ mãi mãi chết ở Việt Nam (nếu bạn để ý, Kat nói ở gần đầu phim là Sator biến mất trên chiếc thuyền sau khi cô nhìn thấy "một cô gái nhảy xuống biển", tức "chuyện gì sẽ xảy ra đã xảy ra rồi"), thuật toán sẽ mãi mãi được lắp đặt và bị cuỗm lấy trước khi vụ nổ xảy ra. Những người ở tương lai sẽ không bao giờ nhận được thuật toán hoàn chỉnh của Sator. Và cứ thế, gọng kìm thời gian này giữ cho mọi thứ đi đúng hướng của nó, bảo vệ thế giới khỏi sự nghịch đảo tối thượng đồng thời luôn tạo ra những "Nhân Vật Chính" mới cho tương lai.
7. Neil đi đâu ở kết phim?
Khi Nhân Vật Chính và Ives đến trước thuật toán, họ bị ngăn bởi một cánh cửa khoá và một cái xác đeo băng xanh, với một sợi dây đỏ ở ba lô. Ở tình huống gay cấn nhất, cái xác sống dậy, mở khoá hầm và đi ngược ra ngoài.
Lúc Neil hỏi Ives về cái khoá ở dưới hầm, và Ives bảo Neil là người giỏi mở khoá nhất Ives từng biết. Neil lúc đó đã bảo nhiệm vụ tiếp theo của cậu là phải tiếp tục đan thêm một mảnh quá khứ vào câu chuyện. Neil sẽ nghịch đảo thời gian để mở khoá cánh cửa và, không hề hay biết, mình sẽ lãnh viên đạn kết thúc cuộc đời mình. Nhân Vật Chính lúc này đã biết trước kết cục dành cho Neil, nên anh không nói Neil biết Neil sẽ chết nếu quay về mở khoá, vì "what happens happened". Anh buộc phải để Neil làm vậy để mọi thứ diễn ra đúng sự sắp đặt của chiến dịch TENET.
Edit: Neil biết mình sẽ chết nha mọi người ơi, mình bị nhầm ạ!
8. Tự do ý chí và Thuyết tất định (determinism) của phim.
Nhiều người thấy TENET không có tính "người" bằng những phim trước của Nolan. Đó là bởi vì ở TENET, Nolan đã chuyển mình từ chủ nghĩa hiện sinh sang chủ nghĩa tất định (determinism). Ở những phim trước, vấn đề về sự tồn tại của nhân vật cùng những mâu thuẫn con người của họ được khai thác qua tình huống truyện đậm mối quan hệ giữa người với người. Ở TENET, câu hỏi về tự do ý chí của nhân vật chính là tiền đề cho nhận thức của anh ta và của các khán giả khi cả bộ phim đã kết thúc. Trong TENET, con người được đặt ở giữa cuộc giao tranh không ngừng của tương lai và quá khứ, mãi mãi mắc kẹt trong một thế gọng kìm (mà phim gọi là thế gọng kìm thời gian – temporal pincer movement) đã được thiết lập sẵn.
Ở cuối phim, Nhân Vật Chính nhận ra rằng toàn bộ những gì đã diễn ra là do chính anh của một tương lai xa sắp đặt, bởi anh đã sống và trải qua hết mọi thứ. Để giữ cho lịch sử luôn đi đúng hướng, đảm bảo rằng Sator luôn thất bại và thiết bị tận thế kia sẽ không bao giờ tới được tay của những người trong tương lai, anh sẽ mãi mãi là người phải tự thu nạp chính mình và tiến hành chiến dịch TENET theo đúng những gì đã định. Đó chính là những gì chủ nghĩa tất định hướng tới: chúng ta không có tự do ý chí, bởi mọi thứ đã được sắp đặt. Cũng như viên đạn bị trả ngược về nòng súng của chính mình: bạn có thể đợi đến bao giờ cũng được, nhưng một khi bạn bóp cò, viên đạn đó là của bạn, do bạn bắn và không cách nào thay đổi được đích đến cuối cùng đó.
Đó cũng chính là lý do vì sao Nhân Vật Chính không có tên mà chỉ gọi là The Protagonist. Ở cuối phim, anh khẳng định, "tôi không phải một nhân vật chính, mà tôi là nhân vật chính duy nhất", kết thúc trăn trở của nhân vật từ đầu phim. Đối với anh ta, tự do ý chí là thượng tôn của mọi quy luật, và anh ta đã đạt được điều đó.
Những ai muốn phân tích nâng cao, đọc bài này của anh Bùi Tứ Quý cho hack não hơn cả phim nha!
Vì khá dài nên mình sẽ chia làm 2 #
